पोंभूर्णा:- दिवाळी म्हणजे आनंदाचा, उत्साहाचा आणि सुखसमृद्धीचा सण! घराघरांत दिव्यांची रोषणाई, मुलांच्या चेहऱ्यावर हास्य आणि नव्या कपड्यांची खरेदी करण्याची लगबग... मात्र, याच दिवाळीच्या उंबरठ्यावर ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांच्या आयुष्यात अंधार दाटू लागला आहे. शेतात उभे असलेले धानपीक पावसाअभावी करपून जात आहे, पावसाअभावी शेतात मोठमोठ्या भेगा पडल्याने कापूस पिकाचीही अवस्था नाजूक बनली आहे. वर्षभर कष्ट करून पिकविलेल्या पिकातून दोन पैसे हाती येतील, या आशेवर जगणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या स्वप्नांवर निसर्गाने पाणी फेरले आहे. परिणामी, यंदा दिवाळी साजरी करायची कशी, कुटुंबाचा खर्च भागवायचा कसा आणि डोक्यावरील कर्जाचा भार उतरवायचा तरी कसा, अशा विवंचनेत शेतकरी सापडला आहे.
शेती म्हटली की आशा, अपेक्षा आणि मेहनतीची अखंड साखळी. खरीप हंगामाच्या सुरुवातीपासूनच शेतकरी पावसाच्या भरवशावर आपल्या शेतात राबत असतो. धानाची रोवणी, खते, औषधांची फवारणी, निंदण आणि इतर मशागतीची कामे करताना तो आपल्या घामाचा प्रत्येक थेंब मातीत मिसळतो. यंदाही चांगले पीक येईल, घरात धान्याची भर पडेल आणि हातात चार पैसे शिल्लक राहतील, अशी स्वप्ने शेतकऱ्यांनी पाहिली होती.मात्र, पावसाने ओढ दिल्याने या स्वप्नांना ग्रहण लागले आहे. पाण्याअभावी धानाची रोपे सुकू लागली असून, अनेक ठिकाणी पिकांचा हिरवेपणा हरवत चालला आहे. हिरव्यागार दिसणाऱ्या शेतांमध्ये आता पिवळसर आणि करपलेल्या पिकांचे चित्र दिसू लागले आहे. ज्या धानाच्या लोंब्यांकडे पाहून शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान उमटायला हवे होते, त्याच पिकांची दयनीय अवस्था पाहून त्यांचे काळीज पिळवटून निघत आहे. पीक डोळ्यांसमोर करपताना पाहण्याची वेळ शेतकऱ्यावर आली आहे. पिकाला जीव लावणारा शेतकरी आज त्याच पिकाला वाचवण्यासाठी हतबल झाला आहे. पाण्याची व्यवस्था नसताना आभाळाकडे पाहण्याशिवाय त्याच्या हातात दुसरे काहीच उरलेले नाही.
कापसाचीही स्थिती नाजूक; दुहेरी संकटाने शेतकरी हवालदिल
केवळ धान उत्पादक शेतकरीच नव्हे, तर कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांसमोरही संकट उभे ठाकले आहे. पावसातील अनियमिततेचा आणि ओलाव्याच्या कमतरतेचा परिणाम कापूस पिकावर होत असल्याने शेतकऱ्यांच्या चिंतेत भर पडली आहे. पिकाची वाढ, बोंडांची स्थिती आणि अपेक्षित उत्पादन याबाबत शेतकऱ्यांच्या मनात अनिश्चितता निर्माण झाली आहे. एका बाजूला धानाचे पीक हातातून जाण्याची भीती, तर दुसऱ्या बाजूला कापसातून अपेक्षित उत्पन्न मिळेल की नाही, याची चिंता! अशा दुहेरी संकटात शेतकरी सापडला आहे. पीक जगवण्यासाठी आधीच खतांवर, औषधांवर आणि मशागतीवर खर्च केलेला पैसा आता वसूल होणार की नाही, असा प्रश्न त्याला सतावत आहे.शेतीसाठी घेतलेले कर्ज, वाढता उत्पादन खर्च आणि उत्पन्नाची अनिश्चितता यामुळे शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणित पूर्णपणे बिघडण्याची भीती निर्माण झाली आहे. पिकांचे नुकसान झाले, तर केवळ यंदाचा हंगामच नव्हे, तर पुढील हंगामाची तयारी करण्याची क्षमताही प्रभावित होऊ शकते.दिवाळी जवळ आली की प्रत्येक घरात उत्साहाचे वातावरण असते. मुलांना नवीन कपडे, घरासाठी फराळाचे साहित्य, दिव्यांची खरेदी आणि सणासुदीच्या खर्चाचे नियोजन सुरू होते. शेतकरी कुटुंबातही या सणाची आतुरतेने वाट पाहिली जाते. मात्र, यंदा अनेक शेतकरी कुटुंबांसाठी दिवाळीचा आनंद चिंतेच्या सावटाखाली झाकोळला जाण्याची शक्यता आहे. शेतातील पीक चांगले आले, तर दिवाळीच्या सुमारास हातात पैसा येईल, या अपेक्षेने अनेकांनी खर्चाचे नियोजन केले होते. मात्र, आता पिकांची अवस्था पाहून त्यांच्या आशा मावळू लागल्या आहेत. घरातील मुलांच्या चेहऱ्यावर दिवाळीचा आनंद पाहायचा आहे; पण त्यासाठी पैसा कुठून आणायचा, हा प्रश्न शेतकऱ्यांसमोर उभा आहे. ज्या हातांनी इतरांच्या घरात अन्नधान्य पोहोचवण्यासाठी रात्रंदिवस मेहनत घेतली, त्याच हातांना आज स्वतःच्या घरातील दिवाळी साजरी करण्यासाठी पैशांची जुळवाजुळव करावी लागत आहे. घरात दिवे लावण्याची इच्छा आहे; पण मनातील काळजीचा अंधार दूर होत नाही. मुलांच्या चेहऱ्यावर हसू फुलवायचे आहे; पण डोळ्यांसमोर करपलेले पीक उभे राहिल्याने मनाला समाधान मिळत नाही. यंदा शेतातील पीक करपलेच, पण त्यासोबत शेतकऱ्यांच्या आशा-अपेक्षाही करपल्या आहेत. दिवाळीच्या दिव्यांपेक्षा शेतकऱ्यांच्या डोळ्यांतील अश्रू अधिक बोलके ठरत आहेत.
निसर्गाच्या लहरीपणाचा फटका; पाण्याचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर
शेती मोठ्या प्रमाणात पावसावर अवलंबून असलेल्या भागांमध्ये पावसातील खंडाचा परिणाम थेट पिकांच्या उत्पादनावर होतो. वेळेवर पाऊस न पडणे, पावसाचे असमान वितरण आणि सिंचनाच्या मर्यादित सुविधा यामुळे शेतकऱ्यांना दरवर्षी अशा संकटांना सामोरे जावे लागते. पाऊस कमी पडला की पिकांना पाणी देण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. विहिरी, बोअरवेल किंवा उपलब्ध सिंचनाच्या साधनांवर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांनाही सर्व क्षेत्राला पुरेसे पाणी देणे शक्य होत नाही. परिणामी, पिके वाचवण्यासाठी शेतकऱ्यांची धडपड सुरू होते. पोंभूर्णा तालुक्यासह परिसरातील ज्या भागांत पावसाच्या कमतरतेचा परिणाम जाणवत आहे, तेथे पिकांची प्रत्यक्ष पाहणी करून नुकसानीची स्थिती स्पष्ट होणे आवश्यक आहे. केवळ पावसाची आकडेवारी न पाहता शेतातील पिकांची अवस्था, जमिनीतील ओलावा आणि प्रत्यक्ष उत्पादनावर होणारा परिणाम यांचाही विचार होणे गरजेचे आहे. शेतीला शाश्वत सिंचनाची जोड मिळाली, तर पावसाच्या खंडामुळे होणारे नुकसान काही प्रमाणात कमी करता येऊ शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन सिंचन नियोजन, उपलब्ध जलस्रोतांचा योग्य वापर आणि शेतकऱ्यांना वेळेवर मदत या बाबींकडे गांभीर्याने लक्ष देण्याची गरज आहे.
पंचनामे, नुकसानभरपाई आणि मदतीची प्रतीक्षा
पिकांचे नुकसान होत असताना शेतकऱ्यांना तातडीच्या मदतीची अपेक्षा आहे. संबंधित कृषी विभाग आणि महसूल यंत्रणेने प्रत्यक्ष शेतांमध्ये जाऊन परिस्थितीची पाहणी करावी, पिकांच्या नुकसानीचे वस्तुनिष्ठ पंचनामे करावेत आणि पात्र शेतकऱ्यांना शासनाच्या नियमानुसार मदत मिळवून देण्यासाठी आवश्यक कार्यवाही करावी, अशी मागणी पुढे येत आहे. पीकविमा उतरविलेल्या शेतकऱ्यांनाही नुकसान झाल्यास लागू असलेल्या नियमांनुसार विमा संरक्षणाचा लाभ मिळण्याबाबत स्पष्ट मार्गदर्शन आणि आवश्यक प्रक्रिया वेळेत पूर्ण होणे महत्त्वाचे आहे. नुकसानग्रस्त शेतकऱ्यांना अर्ज, नोंदणी आणि तांत्रिक प्रक्रियेत अडचणी येऊ नयेत, यासाठी संबंधित यंत्रणेने सहकार्य करणे आवश्यक आहे. मदत जाहीर होणे आणि प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांच्या हातात मदत पोहोचणे, या दोन वेगळ्या बाबी आहेत. संकटाच्या काळात मदतीला विलंब झाला, तर शेतकऱ्यांच्या अडचणी आणखी वाढू शकतात. त्यामुळे प्रत्यक्ष परिस्थितीची दखल घेऊन तातडीने कार्यवाही होणे आवश्यक आहे.
शेतकऱ्यांच्या डोळ्यांतील अश्रू पुसणार कोण?
शेतकरी हा केवळ धान्य पिकवणारा उत्पादक नाही, तर संपूर्ण समाजाच्या अन्नसुरक्षेचा आधार आहे. उन्हातान्हात, पावसात आणि प्रतिकूल परिस्थितीत राबून तो समाजासाठी अन्न निर्माण करतो. मात्र, त्याच शेतकऱ्याच्या पिकावर संकट आले की त्याच्या कुटुंबाचे संपूर्ण आर्थिक गणित कोलमडते. शेतीसाठी केलेला खर्च, कुटुंबाच्या गरजा, मुलांचे शिक्षण, आरोग्यावरील खर्च आणि कर्जाची परतफेड या जबाबदाऱ्या त्याच्यासमोर कायम असतात. उत्पन्नाची हमी नसताना या जबाबदाऱ्या पार पाडण्याची कसरत त्याला करावी लागते. अशा वेळी नैसर्गिक संकटाने पिकांचे नुकसान झाले, तर त्याचे परिणाम केवळ शेतापुरते मर्यादित राहत नाहीत; ते संपूर्ण कुटुंबाच्या आयुष्यावर उमटतात. आज शेतकऱ्याला आश्वासनांपेक्षा प्रत्यक्ष मदतीची गरज आहे. त्याच्या शेतातील पिकांची पाहणी, नुकसानभरपाईसाठी तातडीची कार्यवाही, पीकविम्याबाबत मार्गदर्शन आणि भविष्यात अशा संकटांची तीव्रता कमी करण्यासाठी ठोस उपाययोजना आवश्यक आहेत. दिवाळीच्या सणात प्रत्येकाच्या घरात आनंदाचा प्रकाश पसरावा, अशी अपेक्षा असते. पण शेतकऱ्याच्या घरातील दिवा तेव्हाच उजळेल, जेव्हा त्याच्या कष्टाला योग्य मोबदला मिळेल, पीक सुरक्षित राहील आणि संकटाच्या वेळी त्याला आधार मिळेल. धानाचे करपलेले पीक आणि नाजूक अवस्थेतील कापूस हे केवळ शेतीच्या नुकसानीचे चित्र नाही, तर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसमोर उभ्या राहणाऱ्या संकटाचीही जाणीव करून देणारे आहे. त्यामुळे प्रशासन, कृषी विभाग आणि संबंधित यंत्रणांनी या परिस्थितीकडे गांभीर्याने पाहणे गरजेचे आहे. शेतात उभे पीक वाचले, तरच शेतकऱ्याच्या घरात समृद्धी येईल. अन्यथा, दिवाळीच्या रोषणाईतही त्याच्या मनातील काळोख दूर होणार नाही.
यंदा धान करपले, कापसाची स्थिती नाजूक झाली आणि शेतकऱ्यांच्या आशांवर पाणी फेरले गेले, तर ऐन दिवाळीच्या तोंडावर त्यांचा खऱ्या अर्थाने दिवाळा निघण्याची भीती आहे. आता गरज आहे ती शेतकऱ्यांच्या वेदना समजून घेण्याची, त्यांच्या नुकसानीची दखल घेण्याची आणि वेळेत मदतीचा हात पुढे करण्याची. कारण शेतकरी वाचला, तरच शेती वाचेल; आणि शेती वाचली, तरच ग्रामीण भागाची समृद्धी टिकून राहील.